عبارت ديگر مواردى كه هدايت الهى شامل حال آنان نشده ، همين است كه به سوى يهود و نصارا مىشتابند و عذرهايى بدتر از گناه مىآورند ، نكته اى كه در اين آيه هست اين است كه خداى تعالى تعبير كرد به اينكه * ( « يُسارِعُونَ فِيهِمْ » ) * ، با اينكه بايد مىفرمود : « يسارعون اليهم » تا اشاره كند به اينكه اين بيماردلان در جامعه يهود و نصارا هستند و در آن محيط ضلالت است كه سرعت مىكنند ، پس اين بيماردلان به خاطر اينكه مبادا از ناحيه يهود و نصارا لطمه اى بخورند ، به سوى آنان و در آنان نمىشتابند اينها بهانه هايى است كه براى خود درست كرده‌اند كه ملامت و توبيخى كه ممكن است از ناحيه رسول خدا ( ص ) و مؤمنين متوجه آنان شود از خود دفع كنند بلكه تنها عاملى كه آنان را وادار به مسارعت مىكند اين است كه يهود و نصارا را دوست مىدارند . و چون اين در سرشت هر ظالمى و هر باطلى هست كه روزى چهره كريه واقعىاش بر ملا شده و در نتيجه رسوا و نابود گردد ، به حكم جمله : * ( « إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » ) * و اميد كسانى كه براى رسيدن به اغراض باطل خود به وسائلى چنگ مىزنند كه صورتش صورت حق به جانب ولى باطنش باطل است ، روزى قطع مىگردد ، لا جرم اين اميد قطعى هست كه خداى تعالى پيروزى حق و اهل حق را بياورد و يا امرى ديگر از ناحيه خود پيش آورد تا اين افراد حيله گر بر كرده هاى خود پشيمان گشته ، دروغشان در آنچه به خورد مؤمنين مىدادند براى مؤمنين آشكار گردد . و با اين بيان روشن مىشود كه چرا جمله : * ( « فَتَرَى الَّذِينَ . . . » ) * را متفرع كرد بر جمله قبلى آن يعنى * ( « إِنَّ اللَّه لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ » ) * و ما در سابق بحثى در اين معنا كرديم كه چرا ستمگران راه را پيدا نمىكنند و ظلمشان آنان را به هدفشان رهنمون نمىشود . بنا بر اين افراد مورد بحث از مؤمنين به خاطر اينكه براى رسول خدا ( ص ) و مؤمنين اظهاراتى دارند كه در قلوبشان نيست از منافقين بودند ، چون مىخواستند به بهانه ترس از گرفتارى به سوى يهود و نصارا به سرعت گرايش كنند ، در حالى كه ترسى در بين نبود و علت حقيقى مسارعتشان اين بود كه در دل ، دشمنان خدا را دوست مىداشتند و همين وجه و دليل - نفاق آنها بوده ، و اما اينكه بگوئيم از منافقين اصطلاحى بودند ، يعنى در زمره كسانى بودند كه در باطن كافر بودند و به ظاهر دعوى ايمان مىكردند ، سياق آيات مساعد با آن نيست . ولى جماعتى از مفسرين گفته‌اند كه افراد مورد بحث در آيه همان منافقين يعنى عبد اللَّه بن ابى و ياران و همفكران او بوده‌اند ، البته روايات شان نزول هم گفته آنان را تاييد مىكند ، آنها گفته‌اند : اين افراد منافق از يك سو با مؤمنين در مجتمعشان شركت نموده و با